Cumhuriyet Şiiri: İslami/Mistik Şiir ve 1980 Sonrası

Cumhuriyet şiirinde 1960 sonrası mistik duyarlıkla yazan şairler, İslami motifleri; korku, hayat, yalnızlık ve ölüm konularını maneviyat ön planda işler. Sezai Karakoç (Diriliş dergisi) bu çizginin öncüsüdür; Mavera dergisi etrafında Erdem Bayazıt, Cahit Zarifoğlu, Rasim Özdenören ve Akif İnan öz uygarlığı yeniden diriltme idealiyle yazar. İsmet Özel, önce toplumcu (Erbain öncesi) sonra İslami duyarlığa geçen, kapalı düşünce şiirleri yazan güçlü bir şairdir; genç Müslüman şairlere örnek gösterilir. Erdem Bayazıt kent hayatının insanı yok edişini ve maneviyatı (Sebep Ey), M. Akif İnan divan-modern sentezini (Hicret), Hilmi Yavuz Ahmet Haşim-Yahya Kemal-divan etkisiyle gelenek-modern sentezini işler. 1980 sonrası Türk şiiri ise tek bir özellik taşımaz; 12 Eylül Darbesi'yle ideolojik şiir gerileyip imgeci, folklorik ve yeni-garipçi eğilimler doğar, şiir amaç olarak öne çıkar ve saf şiire dönüş olur.

İslami/mistik çizginin çerçevesi

1960 sonrası mistik duyarlıkla yazan şairler, İslami motiflere; korku, hayat, yalnızlık ve ölüm konularına ağırlık verir, maneviyat ön plandadır. Bu çizginin öncüsü Sezai Karakoç'tur; Diriliş dergisiyle bir kuşağı etkiler. Şairler öz uygarlığımızı yeniden yürürlüğe koyma idealindedir; Batı kökenli fikirlerin ve taklitçiliğin karşısında dururlar. Mavera dergisi bu şairlerin edebî kişiliklerini geliştirdiği önemli bir yayın organıdır.

Erdem Bayazıt ve M. Akif İnan

Erdem Bayazıt, İslamcı şairlerdendir; Mavera dergisi etrafında edebî kişiliğini bulur, öz uygarlığı yeniden yürürlüğe koyma idealindedir. Kent ve metropol hayatının insanı maddi-manevi açıdan yok ettiğine inanır; Batı kökenli fikirlerin ve taklitçiliğin karşısında durur, dik başlıdır. Ölümden çok bahseder, milletin maneviyatını işler; Necip Fazıl ve Sezai Karakoç etkisi belirgindir (Sebep Ey; gezi yazısı İpek Yolundan Afganistan'a). M. Akif İnan, İslami şairdir; Eğitim Bir-Sen ve Memur-Sen'in kurucularındandır, divan şiiri ile modern şiirin sentezini arzular (Hicret; deneme Din ve Uygarlık).

Cahit Zarifoğlu, Hilmi Yavuz, Ebubekir Eroğlu

Cahit Zarifoğlu, Mavera çevresinin güçlü adlarındandır; kapalı, imgesel ve mistik bir şiir kurar, çocuk edebiyatına da katkı verir. Hilmi Yavuz, Ahmet Haşim, Yahya Kemal, Asaf Halet Çelebi ve divan edebiyatından etkilenir; hatta Bâki ile yarışmış, nazire şiirini sürdürmüştür. Batı şiiri, halk şiiri, divan şiiri ve modern şiiri sentezler; istiare ve benzetme sanatlarını çok kullanır. Ebubekir Eroğlu, İslami şairlerdendir; metafizik sorguyu önemser, şiirlerinde tasavvuf etkisi vardır (Yönelişler dergisi).

1980 sonrası Türk şiiri

1980 sonrası Türk şiirinin genel bir özelliği yoktur; pek çok şiir metodu bir aradadır: İmgeci şiir, folklorik şiir, yeni-garipçi şiir. 12 Eylül 1980 Darbesi'nden sonra ideolojik şiir gerilemiş ve yeni eğilimler ortaya çıkmıştır; darbe etkisiyle ideolojik şiirden saf şiire kayma olur. Şairler şiiri yeniden ön plana getirmek, şiiri araç değil amaç olarak görmek isterler; özgün imgeler ve kapalı anlatım öne çıkar, büyük harfler ve noktalama işaretleri bırakılır. Haydar Ergülen imgeci şiirin adlarındandır.

Önemli notlar

• Mavera dergisi, 1970 sonrası İslami duyarlıklı şiirin en önemli yayın organıdır; Erdem Bayazıt, Cahit Zarifoğlu ve Akif İnan burada buluşur.
• İsmet Özel'in İkinci Yeni üslubunu İslami içerikle birleştirmesi, onu bu çizginin en özgün seslerinden yapar.

Akılda tutma ipuçları

• Mavera üçlüsünü tut: Erdem Bayazıt, Cahit Zarifoğlu, Akif İnan; İslami duyarlık.
• İsmet Özel'i iki evreyle kodla: Önce toplumcu, sonra İslami; bütün şiirleri Erbain'de.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• 1960 sonrası İslami/mistik duyarlıkla yazan şairleri tanıma
• İsmet Özel'in şiir serüvenini (toplumcudan İslami şiire) açıklama
• 1980 sonrası Türk şiirinin genel özelliklerini bilme