Cumhuriyet Roman-Hikâyesi: Modernizm ve Postmodern Teknikler
Okuma süresi yaklaşık 10 dakika
Modernizm, Aydınlanma Çağı ile gelen bir değişim olarak algılanır; bilimsel gelişmeler, Sanayi Devrimi, kapitalizm ve sosyalizmle şekillenir. Modernist romanda geleneksel yapı ve kurgu bırakılır; geçmişten geleceğe giden, tüm hayatı anlatan roman kurgusu terk edilir, zaman dilimleri iç içe girer. Diyalog ve tahkiye çok yer almaz; bireyin bunalımı, sosyal hayattan kaçış, yabancılaşma ve kendi dünyasına çekilme işlenir, şiire özgü söyleyişler kullanılır ve varoluşçu akım etkilidir. Postmodernizm ise modernizmin ardından gelir ve onun bazı ilkelerine karşı çıkar; başlıca teknikleri metinlerarasılık (farklı metinlerden parçaların katılması), üstkurmaca (kurmaca olduğunun okura hatırlatılması), kolaj (gerçek/kurmaca metinlerin serpiştirilmesi), parodi (bir metnin konusunu yeni bir metne hareket noktası almak) ve pastiştir (şiir-mektup-masal gibi türlerin söyleyiş özelliklerini taklit). Bu teknikler Oğuz Atay, Orhan Pamuk, Bilge Karasu gibi yazarlarda görülür.
Modernizm ve modernist roman
Modernizm, Aydınlanma Çağı ile gelen bir değişim ve gelişim olarak algılanır: Bilimsel gelişmeler, Sanayi Devrimi, kapitalizm, sosyalizm bu dönemi şekillendirir. Modernist romanda geleneksel yapı ve kurgu bırakılır; geçmişten geleceğe kadar giden, tüm hayatı anlatan roman kurgusu terk edilir, romanda zaman dilimleri iç içe girer. Diyalog ve tahkiye çok yer almaz; bireyin bunalımı, sosyal hayattan kaçış ve buhran işlenir, yabancılaşma ve kendi dünyasına çekilme vardır. Şiire özgü söyleyişler kullanılır ve varoluşçu akım etkilidir.
Postmodern teknikler
Metinlerarasılık: Bir edebî metnin dokusuna hem edebiyat alanından hem de başka alanlardan metin parçalarının katılmasıdır. Üstkurmaca: Gerçekle kurmaca arasındaki ilişkileri sorgulayıp okumanın bir kurmaca olduğunun hatırlatılmasıdır. Kolaj: Resim sanatında da kullanılan bu teknik, gerçek ya da kurmaca metinlerin bir romanın ana metnine serpiştirilerek yerleştirilmesidir. Parodi: Postmodernist romanda belli bir metnin konusunu yeni bir metin oluşturmak için hareket noktası almaktır. Pastiş: Roman içerisinde şiir, mektup, destan, masal gibi metin türlerinin söyleyiş ve biçim özelliklerini kullanarak benzerini yazmadır; dil, anlatım ve üsluba öykünme vardır.
Modernizm - postmodernizm farkı
Modernizm, bireyin iç dünyasını, bunalımını ve yabancılaşmasını ciddiyetle ele alır; anlam ve derinlik arayışı sürer, bilinç akışı gibi teknikler kullanılır. Postmodernizm ise büyük anlatılara ve tek gerçekliğe kuşkuyla bakar; oyunsu, ironik ve çoğulcu bir tavır taşır, gerçek ile kurmacanın sınırını bulanıklaştırır. Modernist yazar anlamı zorlar, postmodernist yazar anlamın kurmaca olduğunu vurgular. İki akım Türk romanında kimi zaman iç içe geçer; bir yazar hem modernist hem postmodernist öğeler taşıyabilir.
Varoluşçuluk ve etkisi
Modernist romanda varoluşçu (egzistansiyalist) akımın etkisi belirgindir; bireyin varoluşu, seçimleri, yalnızlığı ve saçma karşısındaki duruşu işlenir. Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam ve Anayurt Oteli, Yusuf Atılgan ve Oğuz Atay'ın kahramanlarındaki bunalım, kimliksizlik ve topluma yabancılık bu etkiyle okunur. Şiirsel dil, iç konuşma ve zaman kırılmaları modernist metnin belirgin özellikleridir.
Teknik kapanı
ÖSYM, verilen bir parçanın hangi postmodern tekniğe örnek olduğunu sık sorar: Kurmaca olduğunun hatırlatılması üstkurmaca, başka metinlerden parça katılması metinlerarasılık, bir metnin konusundan hareket parodi, tür özelliklerinin taklidi pastiştir. Kara Kitap ve Beyaz Kale gibi Orhan Pamuk romanları bu tekniklerin örnek metni olarak gelir. Modernizmi postmodernizmle karıştıran seçeneklerde ayırt edici ölçüt oyunsu-ironik çoğulculuktur.
Önemli notlar
- Postmodern romanda üstkurmaca ile yazar, romanın yazılış sürecini metnin içine katarak okura sürekli bunun bir kurmaca olduğunu hissettirir.
- Bilinç akışı bir modernist tekniktir; metinlerarasılık, üstkurmaca ve pastiş ise postmodern tekniklerdir.
Akılda tutma ipuçları
- Postmodern teknikleri beşle tut: Metinlerarasılık, üstkurmaca, kolaj, parodi, pastiş.
- Modernizm-postmodernizm farkı: Modernist anlam arar, postmodernist anlamın kurmaca olduğunu vurgular.
ÖSYM uyarıları
- "Üstkurmaca, romanın gerçekliğini okura kanıtlama tekniğidir" yargısı yanlıştır; tam tersine kurmaca olduğunu hatırlatır.
- Pastiş ile parodiyi karıştıran seçenekler yanlıştır; pastiş tür/üslup taklidi, parodi bir metni hareket noktası almaktır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Modernist romanın özelliklerini (geleneksel kurgunun kırılması, birey bunalımı) açıklama
- Postmodern teknikleri (metinlerarasılık, üstkurmaca, pastiş, parodi, kolaj) tanıma
- Modernizm ile postmodernizm farkını ayırt etme
Kendini sına
Modernist romanda geleneksel kurguya ne olur?
Bırakılır; tüm hayatı anlatan kurgu terk edilir, zaman iç içe girer.
Metinlerarasılık nedir?
Bir metne edebiyattan ve başka alanlardan metin parçalarının katılmasıdır.
Üstkurmaca nedir?
Okumanın bir kurmaca olduğunun okura hatırlatılmasıdır.
Pastiş nedir?
Şiir, mektup, masal gibi türlerin söyleyiş ve biçimini taklit ederek benzerini yazmadır.
Parodi nedir?
Belli bir metnin konusunu yeni bir metin için hareket noktası almaktır.
Modernist romanda hangi felsefi akım etkilidir?
Varoluşçuluk (egzistansiyalizm) etkilidir.