Âşık Şiirinin Nazım Türleri: Güzelleme, Koçaklama, Taşlama, Ağıt
Okuma süresi yaklaşık 6 dakika
Âşık şiirinde nazım şekli biçimden, nazım türü konudan okunur: On birli heceyle yazılmış bir dörtlük koşmadır; sevgiliyi övüyorsa güzelleme, yiğitliği coşkuyla anlatıyorsa koçaklama, aksaklıkları iğneliyorsa taşlama, ölüm acısını dile getiriyorsa ağıt adını alır. Güzelleme; bir güzelin, doğanın, kadının ya da atın övgüsüdür ve Saim Sakaoğlu bu adları koşmanın konuya göre türleri sayar. En güzel koçaklamalar Köroğlu'nundur. Taşlama, toplumdaki haksızlıkları mizahlı ve sanatlı bir dille yerer; Ruhsatî'nin belli değil redifli şiiri türün klasiğidir. Ağıt; ölüm, savaş, yangın ve deprem acılarını, kimi zaman da gelin giden kızları anlatır.
Şekil mi tür mü?
Çözümlemenin altın kuralı ikilidir: Nazım biçimi için şiirin şekline (ölçü, dörtlük, uyak), nazım türü için konusuna bakılır. On birli heceli, koşma tipi uyaklı bir sevgi şiiri, biçimce koşma ve türce güzellemedir; çıkmış soru bu iki cevabı aynı dörtlük üzerinde istemiştir.
Güzelleme
Güzelleme, güzelin ve güzelliğin övgüsünü anlatan türdür: Doğa, bir kadın ya da bir atın güzelliği işlenebilir. Saim Sakaoğlu güzellemeyi koşmanın konusuna göre bir türü olarak görür. Klasik âşık ve sevgili tipinin yansıması, mübalağa sanatı ve lirik eda türün imzalarıdır.
Koçaklama
Koçaklama; yiğitliği, kahramanlığı ve savaşı coşkun bir üslupla anlatır ve destanlara göre daha kısadır. En güzel koçaklamalar Köroğlu'na aittir: Benden selam olsun Bolu Beyi'ne dizesiyle başlayan şiiri türün simgesidir; Tüfek icad oldu mertlik bozuldu yakınması da aynı damardandır.
Taşlama
Taşlama, toplumdaki haksızlıkları ve yolsuzlukları mizahi bir dille eleştirir; yergi bile sanatlı yapılır. Ruhsatî'nin Koyun belli değil kurt belli değil dizeleriyle akan şiiri, adaletin yittiği bir çağın taşlamasıdır. Türün divan edebiyatındaki karşılığı hiciv, Batı edebiyatındaki karşılığı satirdir.
Ağıt
Ağıt; ölüm başta olmak üzere savaş, yangın ve deprem gibi acıları anlatmak için yakılır; gelin giden kızlar için söylenen ağıtlar da vardır. Söyleyeni belli ağıtlar âşık tarzında, söyleyeni bilinmeyenler anonim şiirde değerlendirilir; zincirin geçmişi sagu, divan karşılığı mersiyedir.
Tür kapanı
Koçaklama ile kahramanlık destanı karışır: Destan upuzun bir biçimdir, koçaklama kısa ve coşkun bir türdür. Taşlama sorusunda mizah ile yerginin birlikteliği aranmalıdır; yalnızca üzüntü bildiren dörtlük ağıta, yalnızca övgü bildiren dörtlük güzellemeye gider.
Önemli notlar
- Dört tür de çoğunlukla koşma biçimiyle söylenir; semai ve varsağı da bu türlerin taşıyıcısı olabilir.
- Ağıt hem anonim hem âşık şiirinde yaşayan tek ortak türdür; ayrım söyleyenin bilinip bilinmemesindedir.
Akılda tutma ipuçları
- Dört türü dört duyguyla kodlayabilirsin: Güzelleme hayranlık, koçaklama cesaret, taşlama öfke, ağıt hüzündür.
- Taşlamayı adından çözebilirsin: Söz taşı, aksayan düzene atılır.
ÖSYM uyarıları
- "Koçaklama, ölüm acısını anlatır" yargısı yanlıştır; ölüm acısı ağıtın konusudur, koçaklama yiğitliği över.
- Güzellemenin yalnızca sevgiliye yazıldığı sanılır; at ve doğa güzellemeleri de türün asli örnekleridir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Nazım şekli ile nazım türü ayrımını (biçime bak - konuya bak) uygulama
- Dört türü (güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt) konularıyla eşleştirme
- Verilen dörtlüğün türünü içerik ipuçlarından belirleme
Kendini sına
Nazım şekli ile nazım türü nasıl ayrılır?
Şekil için biçime (ölçü, dörtlük, uyak), tür için konuya bakılır.
Güzelleme nedir?
Bir güzelin, doğanın, kadının ya da atın övgüsünü anlatan türdür.
En güzel koçaklamalar kime aittir?
Köroğlu'na aittir; yiğitlik ve savaş coşkun üslupla anlatılır.
Taşlamanın divan ve Batı edebiyatındaki karşılıkları nedir?
Divan edebiyatında hiciv, Batı edebiyatında satirdir.
Ağıt hangi konuları işler?
Ölüm, savaş, yangın, deprem acılarını ve gelin giden kızları işler.
Ruhsatî'nin ünlü taşlaması hangi redifle akar?
"Belli değil" redifiyle: Koyun belli değil kurt belli değil.