Âşık Şiirinin Nazım Şekilleri
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Koşma, âşık şiirinin en sevilen biçimidir: İslamiyet öncesindeki koşuğun devamıdır; on birli heceyle (6+5 ya da 4+4+3 duraklı) söylenir, üç-beş dörtlükten oluşur, son dörtlükte tapşırma bulunur ve aaab ya da abab ile açılan koşma tipi uyakla örülür. Yapı bakımından düz koşma, ilk dörtlüğün dizeleri sonraki dörtlüklerde nakarat olan ve türkü de denen koşma, dize ortalarında iç uyak taşıyan musammat koşma ile âşıkla sevgilinin söyleştiği dedim-dedili koşma ayırt edilir. Semai sekizli heceyle, kendine özgü ezgiyle söylenir; varsağı Güney Anadolu'daki Varsak boyunun sekizli, bre-hey ünlemli yiğitçe şiiridir ve en çok Karacaoğlan söylemiştir. Destan, halk şiirinin en uzun biçimidir. On yedinci yüzyıldan sonra divan, semai, selis, kalenderî, satranç ve vezn-i âhar adlı aruzlu biçimler gelişir.
Koşma
Koşma, âşıkların en çok kullandığı biçimdir ve İslamiyet öncesi koşukların devamı niteliğindedir. On birli hece ölçüsüyle, 6+5 ya da 4+4+3 duraklarıyla söylenir; sekizli örnekleri de görülür. Dörtlük sayısı üç ile beş arasındadır ve şair mahlasını son dörtlükte söyler. Uyak düzeni aaab, cccb ya da abab, cccb biçimindedir. Aşk, ayrılık, sevgiliye kavuşma isteği ve doğa gibi lirik konular işlenir; atasözleriyle öğüt veren ya da kaderden yakınan koşmalar da vardır.
Yapılarına göre koşmalar
Düz (adi) koşma yukarıdaki klasik tiptir. Kuruluşça şarkıya benzeyen koşmada, ilk dörtlüğün ikinci ve dördüncü dizeleri sonraki dörtlüklerde nakarat gibi yinelenir; araştırmacılar bu tipe türkü de der. Musammat koşmada dize ortalarında iç uyak bulunur. Dedim-dedili koşma ise âşık ile sevgilinin dedim-dedi kalıbıyla söyleşmesidir; Erzurumlu Emrah bu tipi çokça kullanmıştır ve Kul Nesimi'nin yok yok redifli şiiri gibi tek dizede soru ile cevabı buluşturan örnekler de vardır.
Semai ve varsağı
Semai, sekizli hece ölçüsüyle söylenen ve üç-beş dörtlükten oluşan biçimdir; uyak düzeni koşmayla aynıdır, kendine özgü bir ezgisi vardır ve sevgi ile doğa konularını işler. Varsağı, Güney Anadolu'daki Varsak Türklerinin biçimidir: Sekizli heceyle, semai düzeniyle kurulur; bre ve hey ünlemleriyle yiğitçe bir eda taşır. Halk şiirinde en çok varsağıyı Karacaoğlan söylemiştir.
Destan
Destan, halk edebiyatının en uzun nazım biçimidir; dörtlük sayısı sınırsızdır. Genellikle on birli heceyle söylenir, uyağı koşma tipidir ve son dörtlükte mahlas bulunur. Dilçin'in sınıflamasıyla konuları geniştir: Savaş destanları, deprem-yangın-salgın gibi afet destanları, eşkıya ve ünlü kişilerin serüvenleri, mizahi ve toplumsal taşlama destanları, atasözü, hayvan ve yaş destanları.
Aruzlu biçimler
On yedinci yüzyıldan sonra şehirli âşıklar aruzla altı biçim geliştirir: Divan, semai, selis, kalenderî, satranç ve vezn-i âhar. Bu adların hece ölçülü biçimlerle karışmaması gerekir; aruzlu semai ile heceli semai yalnızca ad ortağıdır.
Biçim kapanı
Koşma ile semai yalnızca hece sayısıyla ayrılır: On birli olan koşma, sekizli olan semaidir. Varsağı sorusunda iki imza aranmalıdır: Sekizli ölçüye eşlik eden bre-hey ünlemleri ve yiğitçe eda. Uzun dörtlük zinciri ve sıradan olay anlatımı görülen parça destana işaret eder; bu üç ayrım çıkmış soruların değişmez mantığıdır.
Önemli notlar
- Uyak düzeni soruları için ilk dörtlüğün iki kalıbı da geçerlidir: aaab da abab da koşma açılışıdır.
- Semainin ve varsağının dörtlük sayısı da koşma gibi üç-beş arasındadır; uzunluk destanın tekelindedir.
Akılda tutma ipuçları
- Dört biçimi ölçü-eda çiftiyle kodlayabilirsin: Koşma on birli lirik, semai sekizli ezgili, varsağı sekizli meydan okuyan, destan on birli ve upuzundur.
- Aruzlu altılıyı DSSKSV dizisiyle tutabilirsin: Divan, Semai, Selis, Kalenderî, Satranç, Vezn-i âhar.
ÖSYM uyarıları
- "Varsağı on birli heceyle söylenir" yargısı yanlıştır; varsağı sekizlidir, on birli olan koşma ve destandır.
- Nakaratlı koşmaya türkü denmesi anonimlik yaratmaz; söyleyeni belli bu şiirler âşık edebiyatının ürünüdür.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Koşma, semai, varsağı ve destanı ölçü, dörtlük sayısı ve üslup ölçütleriyle ayırt etme
- Yapılarına göre koşma çeşitlerini (düz, nakaratlı, musammat, dedim-dedi) tanıma
- On yedinci yüzyıl sonrası aruzlu biçimleri sayabilme
Kendini sına
Koşmanın ölçüsü, dörtlük sayısı ve uyak düzeni nedir?
On birli hece (6+5 ya da 4+4+3), üç-beş dörtlük; aaab ya da abab açılışlı koşma tipi uyak.
Musammat koşma nedir?
Dize ortalarında iç uyak bulunan koşmadır.
Dedim-dedili koşmayı çokça kullanan âşık kimdir?
Erzurumlu Emrah'tır.
Varsağının üç imzası nedir?
Sekizli hece, bre-hey ünlemleri ve yiğitçe eda; en çok Karacaoğlan söylemiştir.
Halk şiirinin en uzun nazım biçimi hangisidir?
Destandır; dörtlük sayısı sınırsızdır ve koşma tipi uyak taşır.
On yedinci yüzyıl sonrası aruzlu biçimler nelerdir?
Divan, semai, selis, kalenderî, satranç ve vezn-i âhardır.