Türkü, Ninni ve Ağıt
Okuma süresi yaklaşık 8 dakika
Türkü, ezgiyle söylenen anonim halk şiiri nazım biçimidir; söyleyeni bilinen türküler de vardır. Bentleri iki bölümden oluşur: Asıl sözlerin bulunduğu bent (hane) ve her bendin sonunda yinelenen kavuştak (bağlama, nakarat). Yedili, sekizli ve on birli heceyle söylenir. Ezgilerine göre türküler usullü (oyun havaları: horon, zeybek, karşılama) ve usulsüz (uzun havalar: divan, bozlak, hoyrat) diye ikiye; konularına göre aşk, kahramanlık, tören, iş, ölüm ve oyun türküleri gibi kollara ayrılır. Ninni, çoğu yedi heceli ve mani tipinde uyaklanan bebek şiiridir. Ağıt ise ölenler ve yitirilenler için söylenir; İslamiyet öncesindeki karşılığı sagu, söyleyenine verilen ad ağıtçıdır.
Türkünün yapısı
Türkü bentleri yapı ve söz bakımından iki bölümden oluşur. Birinci bölüm, türkünün asıl sözlerini taşıyan benttir; bu bölüme hane de denir. İkinci bölüm, her bendin sonunda yinelenen kavuştaktır; bağlama ya da nakarat adıyla da anılır. Türküler genellikle yedili, sekizli ve on birli hece ölçüsüyle söylenir. Kavuştak istenildiği kadar dizeden kurulabilir; kimi türkülerde mani biçiminde bir dörtlük, kimilerinde ise bendin dördüncü dizesi kavuştak görevini üstlenir.
Ezgilerine göre türküler
Usullü türküler oyun havalarıdır ve yöreden yöreye ad değiştirir: Konya'da oturak, Urfa'da kırık, Marmara'da karşılama, Karadeniz'de horon, Erzurum'da sümmani, Isparta'da dattırı, Ege'de zeybek. Usulsüz türküler ise uzun havalardır: Divan, bozlak, koşma, hoyrat ve kayabaşı bu kolun adlarıdır.
Konularına ve yapısına göre türküler
Konularına göre türküler aşk, kahramanlık ve askerlik, tören, iş, karşılıklı, ölüm ve oyun türküleri olarak sınıflanır. Yapı sınıflamasında ölçüt bent ile kavuştağın kuruluş biçimidir; iki bölümün varlığı türkünün kimliğini belirler. Türkü sözcüğünün yazılı kaynaklardaki izi Ali Şîr Nevâî'nin Mizanü'l-Evzan adlı eserine uzanır; Pertev Naili Boratav, ninni ile ağıtı da türkü başlığının içinde değerlendirir.
Ninni
Ninni, bebekleri uyutmak için ezgiyle söylenen anonim şiirdir. Çoğu yedi hecelidir ve mani tipinde uyaklanır; sekizli ve on birli ninniler de görülür, hece kusurları hoş görülür. Dandini dandini dastana söyleyişi, türün dilimizdeki en tanıdık örneğidir. Kaynağımız, Türk edebiyatındaki ilk ninni örneğinin Hüsn ü Aşk adlı eserde yer aldığını aktarır.
Ağıt
Ağıt; ölen insanlar, yitirilen canlılar ve hatta yıkılan mekânlar için söylenen manzum türdür. Eski Türkçedeki karşılığı sagu ve sıgıttır; ağıt söyleyenlere ağıtçı ya da sığıtçı denir. Anonim ağıtlar anonim halk şiirinde, söyleyeni belli olanlar âşık tarzı halk şiirinde değerlendirilir; türün divan edebiyatındaki karşılığı mersiyedir.
Yapı sorusu taktiği
Türkü sorularında verilen metnin yinelenen dizeleri işaretlenmelidir: Yinelenen bölüm kavuştaktır ve türkü kimliğinin kanıtıdır. Ağıt sorularında zincir bütün kurulmalıdır: Sagu, ağıt ve mersiye aynı duygunun üç dönemdeki adlarıdır; birini diğerinin yerine koyan seçenekler tuzaktır.
Önemli notlar
- Söyleyeni belli türküler de vardır; anonimlik türkünün zorunlu koşulu değildir.
- Kavuştak bazen ezgiyle uzatılan tek bir dizeye kadar iner; ölçüt yinelenme düzenidir.
Akılda tutma ipuçları
- Bent ile kavuştağı şarkı yapısıyla kodlayabilirsin: Bent kıtadır, kavuştak nakarattır.
- Usul ayrımını dansla tutabilirsin: Usullü türküde ayaklar oynar (oyun havası), usulsüzde ses uzar (uzun hava).
ÖSYM uyarıları
- "Horon ve zeybek uzun havadır" yargısı yanlıştır; ikisi de usullü türküdür, uzun havalar bozlak ve hoyrat gibi usulsüz ezgilerdir.
- Ninninin kusursuz hece düzeni beklenir; oysa türde hece kusuru olağandır, bu ayrıntı doğru-yanlış sorusu olur.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Türkünün bent ve kavuştak yapısını örnek metin üzerinde gösterme
- Türküleri ezgilerine ve konularına göre sınıflandırma
- Ninni ve ağıtın biçim özelliklerini ve tarihsel köklerini tanıma
Kendini sına
Türkünün iki yapısal bölümü nedir?
Asıl sözlerin bulunduğu bent (hane) ve yinelenen kavuştak (bağlama, nakarat).
Usullü ve usulsüz türkü ne demektir?
Usullü türküler oyun havaları (horon, zeybek), usulsüz türküler uzun havalardır (bozlak, hoyrat).
Türkü sözcüğü hangi eserde geçer?
Ali Şîr Nevâî'nin Mizanü'l-Evzan adlı eserinde geçer.
Ninniyi ve ağıtı türkü içinde değerlendiren araştırmacı kimdir?
Pertev Naili Boratav'dır.
Ninninin biçim özellikleri nedir?
Çoğu yedi hecelidir, mani tipinde uyaklanır; hece kusuru görülebilir.
Ağıtın İslamiyet öncesi ve divan edebiyatındaki karşılıkları nedir?
İslamiyet öncesinde sagu, divan edebiyatında mersiyedir.
Konuyla ilgili eserler
- Hüsn ü AşkŞeyh Galip