Kişisel Hayatı Konu Alan Türler

Kişisel hayat çevresindeki türler yaşantıyı belgeleyen yazılardır. Mektubun edebiyatımızdaki en ünlü örneği Fuzuli'nin Şikâyetname'sidir. Günlük, olayların yaşandığı gün tarih atılarak yazılır; anı ise yaşananları aradan zaman geçtikten sonra anlatır. Biyografi bir kişinin hayatını başkasının kaleminden, otobiyografi kişinin kendi kaleminden verir; divan edebiyatında şair biyografilerini toplayan tezkireler bu geleneğin atasıdır. Gezi yazısının klasik örneği Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir.

Mektup

Mektup, bir düşünceyi ya da dileği uzaktaki birine iletmek için yazılan metindir; özel mektup, edebî mektup ve resmî/iş mektubu olarak çeşitlenir. Edebiyatımızın en ünlü örneği, Fuzuli'nin maaşını alamayınca bürokrasiyi ince bir alayla yerdiği Şikâyetname'sidir. Tanzimat sonrasında mektup, roman tekniği olarak da kullanılmıştır.

Günlük

Günlük, yaşananların günü gününe, tarih atılarak yazılmasıyla oluşur; divan geleneğindeki adı ruznamedir. İçtenlik esastır ve yazılar yayımlanma kaygısı taşımadan tutulur. Edebiyatımızda ilk günlük örneği, Direktör Âli Bey'in Hindistan yolculuğunu anlattığı Seyahat Jurnali kabul edilir.

Anı (hatıra)

Anı, yaşanan olayların üzerinden zaman geçtikten sonra, belleğe ve belgelere dayanılarak yazılmasıyla oluşur. Yazar yalnızca kendini değil dönemini de anlattığı için anılar, tarihe kaynaklık eder. Babür Şah'ın kendi hayatını ve seferlerini anlattığı Babürname, türün edebiyatımızdaki ilk büyük örneği sayılır.

Biyografi ve otobiyografi

Biyografi, tanınmış bir kişinin hayatını araştırmaya dayanarak başka bir yazarın anlatmasıdır. Otobiyografide ise kişi kendi hayatını kendisi yazar. Divan edebiyatında şairlerin hayatlarını ve eserlerini tanıtan tezkireler, biyografinin geleneksel karşılığıdır; Ali Şir Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i, Türk edebiyatının ilk şairler tezkiresidir.

Gezi yazısı

Gezi yazısı (seyahatname), gezilip görülen yerlerin insanını, kültürünü ve coğrafyasını gözleme dayanarak anlatır. Türün dünyaca ünlü klasiği, on yedinci yüzyılda Evliya Çelebi'nin yazdığı on ciltlik Seyahatname'dir. Seydi Ali Reis'in Hint denizlerindeki serüvenini anlattığı Mir'atü'l-Memâlik ise türün edebiyatımızdaki ilk örneği kabul edilir.

Önemli notlar

• Göktürk Yazıtları, taşıdığı birinci ağızdan anlatım nedeniyle anı türünün en eski örneği olarak da değerlendirilir.
• Günlük içtenlikte denemeye yaklaşır; aradaki fark, günlüğün tarih düşülerek ve günü gününe yazılmasıdır.

Akılda tutma ipuçları

• Anı ile günlüğü fiil zamanıyla ayırabilirsin: Günlük "bugün oldu" der, anı "o yıllarda olmuştu" der.
• Tezkire sözcüğünü hatırlamak için Mecâlisü'n-Nefâis'i başlangıç noktası yapabilirsin; Nevâî'nin bu eseri şair biyografilerinin ilk toplamıdır.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Anı ile günlüğü yazılış zamanına göre ayırt etme
• Biyografi ile otobiyografiyi anlatıcı ölçütüyle ayırma ve tezkire karşılığını bilme
• Türlerin edebiyatımızdaki ilk ve klasik örneklerini eşleştirme