Gazete Çevresinde Gelişen Türler

Gazetecilikle birlikte gelişen öğretici türlerin başında makale gelir: Bir görüşü kanıtlarla savunan bu ciddi yazının edebiyatımızdaki ilk örneği, Şinasi'nin Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi'dir. Fıkra, güncel konuları kanıt zorunluluğu olmadan işleyen köşe yazısıdır. Deneme, yazarın kendisiyle konuşur gibi yazdığı serbest düşünce yazısıdır ve kurucusu Montaigne'dir. Eleştiri bir eserin değerini ortaya koyar; söyleşi içten bir konuşma havası taşır; röportaj ise gezip görmeye ve belgeye dayanır.

Makale

Makale, bir görüşü ya da tezi kanıtlara dayanarak savunan yazı türüdür. Dil nesneldir, üslup ciddidir ve ileri sürülen her yargı belgeyle ya da mantıksal çıkarımla desteklenir. Türk edebiyatında ilk makale, Şinasi'nin 1860'ta yayımlanan Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi'dir; bu metin aynı zamanda ilk özel gazetenin ön sözüdür.

Fıkra (köşe yazısı)

Fıkra, günlük olayları kişisel bir bakışla, kısa ve akıcı biçimde yorumlayan gazete yazısıdır. Yazar görüşünü kanıtlamak zorunda değildir; bu yönüyle fıkra, makalenin serbest ve öznel kardeşidir. Ahmet Rasim ile Falih Rıfkı Atay, türün usta adlarıdır. Gazetedeki bu türü, nükteli küçük hikâyecik anlamındaki fıkradan (Nasreddin Hoca fıkrası) ayırmak gerekir.

Deneme

Deneme, yazarın herhangi bir konuda kesin sonuca varma kaygısı taşımadan, kendisiyle konuşur gibi yazdığı yazıdır. Öznellik ve içtenlik türün ruhudur; "ben" merkezli bir düşünce yürüyüşü sunar. Türün kurucusu Fransız yazar Montaigne'dir; Türk edebiyatında Nurullah Ataç en tanınmış denemecidir.

Eleştiri ve söyleşi

Eleştiri, bir eserin ya da sanatçının güçlü ve zayıf yönlerini ortaya koyan değerlendirme yazısıdır; amaç yermek değil, esere ayna tutmaktır. Söyleşi (sohbet) ise yazarın okurla karşısındaymış gibi, sorulu cevaplı ve samimi bir dille konuştuğu türdür; kesinlik iddiası taşımaz.

Röportaj ve haber yazısı

Röportaj, yazarın bir yeri, kişiyi ya da sorunu yerinde inceleyip fotoğraf ve belgeyle desteklediği araştırma yazısıdır; gözlem ve izlenim iç içedir. Haber yazısı ise bir olayı kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl ve neden sorularına cevap verecek biçimde, yorum katmadan aktarır.

Önemli notlar

• Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi hem ilk makale hem de Türk basın tarihinin kilometre taşıdır.
• Eleştirmen nesnel olmaya çalışır; eseri döneminin ölçütleriyle ve sanat değerine göre tartar.

Akılda tutma ipuçları

• Üç kardeş türü kanıt terazisine koyabilirsin: Makale terazinin tam ortasında kanıtla durur, fıkra güncelin hızıyla geçer, deneme kendi bahçesinde gezinir.
• Kurucuları ülkeleriyle kodlayabilirsin: Deneme Fransa'dan Montaigne ile, makale bizde Şinasi ile başlar.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Makale, fıkra ve denemeyi kanıtlama zorunluluğu ve üslup ölçütleriyle ayırt etme
• Türlerin kurucularını ve Türk edebiyatındaki temsilcilerini eşleştirme
• Verilen paragrafın hangi öğretici türden alındığını belirleme