Yüzyıllara Göre Âşıklar: Köroğlu'ndan Mahzuni'ye

Anadolu sahasının ilk âşığı 14. yüzyılda yaşayan ve Timur'un Kars işgalini anlatan Baykan kabul edilir. On altıncı yüzyılın yüzü, âşıkların piri sayılan ve mecliste şiiri ilk okunan Köroğlu'dur. On yedinci yüzyıl âşık şiirinin patlama çağıdır: İlk şairnamenin sahibi Âşık Ömer, hece ile aruzu birlikte kullanan ve adına makam bağlanan Gevherî, güzellik ile gurbedi hep heceyle söyleyen Karacaoğlan, badeli ve dedim-dedili Ercişli Emrah ile Genç Osman Destanı'nın yeniçeri şairi Kayıkçı Kul Mustafa bu çağdandır. On dokuzuncu yüzyılda medrese eğitimli ve divanlı Erzurumlu Emrah, Ferman padişahınsa dağlar bizimdir diyen Avşar şairi Dadaloğlu, Develili taşlama ustası Seyranî ve kendi kolunu kuran Çıldırlı Âşık Şenlik öne çıkar. Yirminci yüzyılın sesi ise Ahmet Kutsi Tecer'in keşfettiği Âşık Veysel, Reyhanî, Daimî ve Mahzuni Şerif'tir.

İlk âşık ve pir

On dördüncü yüzyılda Anadolu sahasının ilk âşığı Baykan'dır; Timur'un Kars'ı işgalini anlatan Dâsitân-ı Sükût-ı Kars adlı şiiri vardır. On altıncı yüzyıl âşıkları çoğunlukla ordu şairidir ve kahramanlık işler; çağın yüzü Köroğlu, âşıkların piri sayılır ve mecliste ilk önce onun şiiri okunur. Koçaklamanın ustasıdır ve heceyle söyler.

On yedinci yüzyıl: patlama çağı

Divan etkisinin hissedildiği bu yüzyılda aruz ve beyit halk şiirine girer. Âşık Ömer; Adilî ve Derviş Nihanî mahlaslarını da kullanan, Divan sahibi şehirli âşıktır; elli sekiz dörtlük tutan Şairname'si kırk yedi âşık ile seksen sekiz şairi anar ve türün ilk örneğidir. Gevherî hece ile aruzu birlikte kullanır, saz ustalığıyla adına Gevherî makamı bağlanır ve iki yüzyıla yayılan ömrü kaynaklarda tartışılır. Karacaoğlan, çıkmış sorunun tarif ettiği gibi Varsak ya da Barak boyuna bağlanması tartışılan, güzellik ve gurbet temalarını bütün şiirlerinde heceyle söyleyen göçebe âşıktır. Ercişli Emrah, Selvihan hikâyesinin badeli kahramanı ve dedim-dedinin ustasıdır. Kayıkçı Kul Mustafa, Murat Reis'e hizmet ettiği için bu adı alan yeniçeri şairidir; IV. Murat'ın Bağdat kuşatmasında şehit düşen yiğide yaktığı Genç Osman Destanı ünlüdür.

On dokuzuncu yüzyıl ustaları

Bu yüzyıl âşık edebiyatının en güçlü dönemidir; hece ve aruz genellikle birlikte kullanılır. Dadaloğlu, Türkmen göçebe Avşar boyundandır; doğayı, güzeli ve güzelle eş tuttuğu Kırat'ını anlatır, yalnız heceyle yüz otuz dolayında şiiri vardır ve iskân siyasetine Ferman padişahınsa dağlar bizimdir diye meydan okur; Karacaoğlan'ın lirikliği ile Köroğlu'nun yiğitliği onda buluşur. Develili Seyranî taşlama ustasıdır: İstanbul'a gider ama taşlamaları yüzünden memleketine döner; altı yüz elli şiirinden beş yüzü hecelidir ve aruzlularında en çok cinas kullanır. Çıldırlı Âşık Şenlik, Doğu Anadolu ile Azerbaycan'a nam salan badeli âşıktır: Terekeme (Karapapak) ağzıyla söyler, atışmada ve muamma çözmede ustadır, yendiği âşıklarca zehirlenerek öldürüldüğü anlatılır; yüz seksene yakın şiiri ile Latif Şah, Salman Bey ve Sevdakâr Şah adlı üç hikâyesi vardır ve onlarca âşık yetiştiren Şenlik Kolu'nu kurmuştur. Ruhsatî ise köyde yetişen âşıkların temsilcisidir.

Yirminci yüzyıl

Âşık Veysel Şatıroğlu, Sivas Şarkışlalıdır; bir gözünü çiçek hastalığına, ötekini kazaya kaybeder. Onu Ahmet Kutsi Tecer keşfeder; 1931 Âşıklar Bayramı'nda adını duyurur ve köy enstitülerinde ders verir. Yaşama sevincini ve umudu sade dille, heceyle söyler; Deyişler, Sazımdan Sesler ve Dostlar Beni Hatırlasın kitaplarıdır, şiirleri ölümünden sonra Bütün Şiirleri adıyla toplanır. Reyhanî Erzurum Hasankaleli taşlama ustasıdır. Daimî (İsmail Aydın), geleneği Davut Sulari'den öğrenir ve Bir seher vaktinde indim bağlara dizesiyle tanınır. Mahzuni Şerif (Şerif Cırık), Kahramanmaraş Afşinlidir; İşte Gidiyorum Çeşm-i Siyahım ve Dom Dom Kurşunu türküleriyle toplumsal duyarlılığın sesidir. Murat Çobanoğlu ve Âşık Feymani (Osmaniye Kadirli) geleneğin diğer yüzyıl temsilcileridir; Mihriban şiiriyle ünlenen Abdurrahim Karakoç ise saz çalmadan halk şiiri geleneğinde yazan politik taşlama ustasıdır.

Önemli notlar

• Şiir geleneğinde Çukurova'nın iki sesi ayrılır: On yedinci yüzyılda Varsak Türkmenlerinin Karacaoğlan'ı, on dokuzuncu yüzyılda Avşarların Dadaloğlu'su.
• Kaynağın 11. sayfasında blok karışması nedeniyle Uğru ile Kadı hikâyesinin hangi âşığa bağlandığı netleşmedi; bu ayrıntı doğrulanana dek konu dışı bırakıldı.

Akılda tutma ipuçları

• Yüzyıl zincirini dört isimle tutabilirsin: On altıda Köroğlu gürler, on yedide Karacaoğlan sever, on dokuzda Dadaloğlu direnir, yirmide Veysel toprağa seslenir.
• İki Emrah'ı tek soruyla ayırabilirsin: Bade içen Ercişli, divan yazan Erzurumludur.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Âşıkları yüzyıllarına ve ayırt edici özelliklerine göre eşleştirme
• Ercişli Emrah ile Erzurumlu Emrah'ı karşılaştırma ölçütleriyle ayırma
• Yirminci yüzyıl âşıklarını eser ve kimlik bilgileriyle tanıma