Çağdaş Türk Lehçeleri Edebiyatı

Çağdaş Türk lehçeleri edebiyatı, Türkiye dışındaki Türk topluluklarının edebiyatlarını kapsar. Azeri edebiyatı, Rus istilası sebebiyle XIX. yüzyıl başından itibaren ikiye ayrılır: Güney Azeri edebiyatı taklit ve nazire ile devam eden sönük bir edebî hayat, Kuzey Azeri edebiyatı ise Rus etkisiyle gelişen bir edebî hayattır. Türkmen edebiyatında aydım denilen türküler önemlidir. Kırım Tatar edebiyatında İsmail Gaspıralı, Türk-İslam dünyasının büyük düşünürlerindendir; cehalet sebebiyle geri kalma üzerinde durur, çözümün eğitim olduğunu söyler (Ahmet Mithat gibi), ilk yazısı Bahçesaray'dan Gönderilen Mektup'tur, Küçük Molla ve Genç Molla gibi takma adlar kullanır. Kırgız edebiyatında Manas Destanı'nın ilk nüshalarını yazıya geçiren Sokan Velihanov'dur, halk şairlerine akın denir ve Cengiz Aytmatov bu edebiyatın en büyük adıdır. Özbek edebiyatının kurucularından Çolpan, Özbeklerin Puşkin'i sayılır (Bulaklar). Bulgar Türkleri edebiyatı ise Türklere uygulanan şiddete karşı bir duruş taşır (Ötesi Var, Ötesi Diş Değil).

Azeri ve Türkmen edebiyatı

Azeri edebiyatı, Rus istilası sebebiyle XIX. yüzyılın başından itibaren iki kola ayrılır. Güney Azeri edebiyatı, taklit ve nazire ile devam eden sönük bir edebî hayattır. Kuzey Azeri edebiyatı ise Rus etkisiyle gelişen, daha canlı bir edebî hayattır; modern türler bu kolda gelişir. Türkmen edebiyatında aydım denilen türküler önemli bir yer tutar; sözlü gelenek ve halk şiiri güçlüdür. Bu edebiyatlar, ortak Türk kültürünün farklı coğrafyalardaki yansımalarıdır.

Kırgız edebiyatı ve Cengiz Aytmatov

Kırgız edebiyatında XX. yüzyıla kadar yazılı edebiyat olmasa da çok zengin bir halk edebiyatı vardır: Destanlar, halk hikâyeleri ve masallar. Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı'nın ilk nüshalarını yazıya geçiren Sokan Velihanov'dur; Kırgız halk şairlerine akın denir. Kırgız edebiyatının ve çağdaş Türk dünyasının en büyük yazarı Cengiz Aytmatov'dur; Cemile, Beyaz Gemi, Gün Olur Asra Bedel, Toprak Ana, Selvi Boylum Al Yazmalım gibi eserleriyle dünya çapında tanınır. Aytmatov, insan-doğa ilişkisini, geleneği ve modernleşmeyi lirik bir dille işler.

Özbek ve Bulgar Türkleri edebiyatı

Özbek edebiyatının kurucularından biri Çolpan'dır; Özbeklerin Puşkin'i sayılır, şiirleriyle modern Özbek edebiyatının temelini atar (Bulaklar şiir kitabıdır). Çolpan, millî uyanış ve dil bilincini şiirlerinde işler. Bulgar Türkleri edebiyatı, Türklere uygulanan şiddete ve asimilasyona karşı bir duruş taşır; şairler baskı ve zulüm karşısında millî kimliği ve direnişi dile getirir (Ötesi Var, Ötesi Diş Değil). Bu edebiyatlar, Türk topluluklarının kültürel varlıklarını koruma mücadelesini yansıtır.

Önemli notlar

• İsmail Gaspıralı'nın Dilde, fikirde, işte birlik ilkesi, bütün Türk dünyasında ortak bir aydınlanma ve birlik idealini simgeler.
• Cengiz Aytmatov, eserleri en çok dile çevrilen Türk yazarlarından biridir; Türk dünyasının ortak edebî değeridir.

Akılda tutma ipuçları

• Gaspıralı'yı eğitim ve ilk yazıyla tut: Bahçesaray'dan Gönderilen Mektup; Dilde-fikirde-işte birlik.
• Kırgız edebiyatını iki değerle kodla: Manas Destanı ve Cengiz Aytmatov.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Çağdaş Türk lehçeleri edebiyatlarını (Azeri, Kırgız, Özbek vb.) tanıma
• İsmail Gaspıralı'nın eğitim-ceditçilik hareketini açıklama
• Cengiz Aytmatov ve Manas Destanı gibi önemli değerleri bilme