Çağdaş Dünya Edebiyatı: Antik Yunan-Latin ve Genel Dünya Edebiyatı
Okuma süresi yaklaşık 10 dakika
Antik Yunan edebiyatı, Atina merkezli Ege ve Akdeniz kıyılarını kapsar ve birkaç evrede incelenir. Antik (Epik Çağ/Homeros Dönemi) evresi ilk evredir; dinî nitelikli ilk ürünler (hymnos) ve Homeros'un destanları buradadır. Lirizm ve nesir başlangıcı evresinde Sappho ve Aisopos (Ezop) yer alır. Atina Dönemi'nde trajedi ve komedi doğar: Trajedi ustaları Aiskhylos, Sophokles ve Euripides; komedi ustası ise Aristophanes'tir (Atlılar, Bulutlar, Kuşlar, Kurbağalar, Barış, Eşek Arıları). Helenistik (İskenderiye) Dönem'de dil bilgisi ve eleştiri türü ortaya çıkar; Aristoteles, Sokrates ve Platon felsefe metinleriyle anılır. Latin edebiyatında Cicero dünyanın en iyi hatiplerinden ve bir hukukçudur (Cumhuriyet, Yaşlılık, Dostluk, Nutuklar); Horatius ve Vergilius (Aeneis Destanı) da önemli adlardır. Vergilius'un Aeneis'ini ve Horatius'un bazı şiirlerini Türkçeye Oktay Rifat çevirmiştir. Genel dünya edebiyatı ise ulusların büyük yazarlarıyla (Shakespeare, Molière, Tolstoy, Dostoyevski) zengindir.
Antik Yunan edebiyatının evreleri
Antik Yunan edebiyatı Atina merkezli Ege ve Akdeniz kıyılarını kapsar. Antik (Epik Çağ/Homeros Dönemi): İlk evredir; dinî nitelikli ilk ürünler hymnos adını alır, Homeros'un İlyada ve Odysseia destanları bu evrededir. Lirizm ve nesir başlangıcı: Sappho (lirik şiir) ve Aisopos yani Ezop (fabl) bu dönemdedir. Atina Dönemi: Trajedi ve komedi bu dönemde ortaya çıkar. Helenistik (İskenderiye) Dönem: Yunan edebiyatının artık başladığı, şekillendiği dönemdir; dil bilgisi çalışması yapılır, eleştiri türü ortaya çıkar, felsefe (Aristoteles, Sokrates, Platon) ve tarih metinleri gelişir.
Trajedi ve komedi ustaları
Atina Dönemi'nde trajedinin üç büyük ustası Aiskhylos, Sophokles ve Euripides'tir; Euripides oyunlarında gerçek karakterleri kullanır (İphigeneia, Elektra, Andromakhe). Komedinin en büyük ustası ise Aristophanes'tir; Eski Yunan'ın en büyük komedi yazarı sayılır (Atlılar, Bulutlar, Kuşlar, Kurbağalar, Barış, Eşek Arıları). Trajedi, soylu kahramanların kaçınılmaz düşüşünü ve kaderle çatışmasını; komedi ise toplumsal ve siyasi aksaklıkları gülünç bir dille işler. Bu türler, Batı tiyatrosunun temelini oluşturur.
Latin edebiyatı
Latin (Roma) edebiyatı, Antik Yunan'ın etkisiyle gelişir. Cicero, dünyanın en iyi hatiplerinden biridir ve bir hukukçudur; söylev (hitabet) ve felsefe alanında eser verir (Cumhuriyet, Yaşlılık, Dostluk, Nutuklar). Horatius lirik şiirleriyle, Vergilius ise Roma'nın kuruluş destanı olan Aeneis ile tanınır. Vergilius'un Aeneis Destanı'nı ve Horatius'un bazı şiirlerini Türkçeye çeviren, Garip akımı şairi Oktay Rifat'tır; bu ayrıntı Türk edebiyatıyla bağ kurar.
Genel dünya edebiyatı
Dünya edebiyatı, ulusların büyük yazarlarıyla zengin bir mirastır. İngiliz edebiyatında Shakespeare (Hamlet, Macbeth), Daniel Defoe (Robinson Crusoe) ve Charles Dickens; Fransız edebiyatında Montaigne (deneme), Molière (komedi), Victor Hugo (Sefiller, romantizm), Balzac-Stendhal-Flaubert (realizm) ve Zola (natüralizm); Rus edebiyatında Puşkin, Dostoyevski (Suç ve Ceza), Tolstoy (Savaş ve Barış) ve Çehov (modern öykü); İtalyan edebiyatında Dante (İlahi Komedya) ve Boccaccio (Decameron); İspanyol edebiyatında Cervantes (Don Kişot); Amerikan edebiyatında Poe, Mark Twain ve Hemingway öne çıkar. Bu adlar, dünya edebiyatının akımlarını ve türlerini temsil eder.
Antik-dünya kapanı
Trajedi üçlüsü (Aiskhylos, Sophokles, Euripides) ile komedi ustası Aristophanes ayrımı çıkmış soruda sıktır. Cicero'nun hatip-hukukçu kimliği ve Vergilius-Aeneis eşleşmesi sorulur. Aeneis'i Oktay Rifat'ın çevirmesi ayırt edici bir ayrıntıdır. Homeros'u trajedi yazarı sanan seçenekler yanlıştır; o epik çağın destan şairidir (İlyada, Odysseia).
Önemli notlar
- Aisopos (Ezop), fabl türünün kurucusu sayılır; La Fontaine gibi sonraki fabl yazarlarını etkilemiştir.
- Antik Yunan trajedisi ile komedisi, Batı tiyatrosunun ve modern dram sanatının kaynağıdır.
Akılda tutma ipuçları
- Trajedi üçlüsünü tut: Aiskhylos-Sophokles-Euripides; komedi: Aristophanes.
- Latin üçlüsünü kodla: Cicero (hitabet), Horatius (lirik), Vergilius (Aeneis).
ÖSYM uyarıları
- "Aristophanes trajedi ustasıdır" yargısı yanlıştır; o komedi ustasıdır.
- Aeneis'i Homeros'a bağlayan seçenekler yanlıştır; Aeneis Vergilius'un Roma destanıdır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Antik Yunan edebiyatının dönemlerini (epik, lirik, Atina) tanıma
- Trajedi ve komedi ustalarını eserleriyle bilme
- Latin edebiyatının önemli adlarını (Cicero, Vergilius) açıklama
Kendini sına
Antik Yunan edebiyatının ilk evresi hangisidir?
Antik (Epik Çağ/Homeros Dönemi); Homeros'un destanları buradadır.
Trajedinin üç büyük ustası kimdir?
Aiskhylos, Sophokles ve Euripides.
Eski Yunan'ın en büyük komedi ustası kimdir?
Aristophanes'tir.
Cicero hangi kimlikleriyle tanınır?
Dünyanın en iyi hatiplerinden biri ve hukukçudur.
Aeneis Destanı kimindir?
Vergilius'undur; Roma'nın kuruluş destanıdır.
Aeneis'i Türkçeye kim çevirmiştir?
Oktay Rifat çevirmiştir.
Fabl türünün kurucusu kimdir?
Aisopos (Ezop).