Geleneksel Türk Tiyatrosu: Karagöz, Orta Oyunu, Meddah

Geleneksel Türk tiyatrosu; Karagöz (gölge oyunu), orta oyunu, meddah, kukla ve köy seyirlik oyunlarından oluşur. Modern tiyatronun aksine yazılı metin, dekor ve ön çalışma yoktur; oyunlar yarı metinli ve doğaçlamadır. Karagöz ile orta oyunu dört bölümde ilerler: Giriş (mukaddime), muhavere, fasıl ve bitiş. Karagöz perdede tasvirlerle oynatılır; söylenceye göre kahramanları Bursa Ulucami inşaatında çalışan demirci Kambur Bâli Çelebi ile duvarcı Halil Hacı İvaz'dır. Orta oyununun baş tipleri Pişekâr ile Kavuklu'dur ve söz ustalığı yarışı yüzünden oyuna meydan-ı sühan denir. Meddah tek kişilik anlatı tiyatrosudur; kukla İbiş ile İhtiyar'ı konuşturur, köy seyirlik oyunları törensel kökenli doğaçlamalardır.

Karagöz: köken ve teknik

Gölge oyununun Çin, Hindistan ve Endonezya gibi Uzak Doğu ülkelerinde doğduğu, 13. yüzyılda Araplara ve oradan Batı'ya yayıldığı kabul edilir. Söylenceye göre Karagöz, Bursa Ulucami inşaatında çalışan demirci Kambur Bâli Çelebi; Hacivat ise duvarcı Halil Hacı İvaz'dır; nükteleri işi yavaşlattığı için başları derde girer. Tasvir adı verilen kuklalar deve, manda ve sığır derisinden nevrekân adlı bıçakla kesilip boyanır ve altmış santimlik gürgen değneklerle oynatılır. Altı kişilik ekip oyunu döndürür: Usta hayalî (hayalbaz), çırağı sandıkkâr, tasvirleri sıralayan çırak, şarkı okuyan yardak, tef çalan dayrezen ve sandığı taşıyan hamal.

Karagöz'ün dört bölümü

Mukaddimede Hacivat semai okuyarak gelir, perde gazelini söyler; boş perdeye konuyla çoğu kez ilgisiz göstermelik (saksıda çiçek, hayat ağacı) yansıtılır ve izleyici oyuna hazırlanır. Muhaverede Karagöz ile Hacivat atışır; yanlış anlamalar güldürüyü kurar. Fasıl asıl olayın bölümüdür; oyunlar Kanlı Kavak ve Kanlı Nigâr gibi adlarını bu bölümün konusundan alır ve ikincil tipler (Çelebi, Zenne, Tiryaki, Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, Yahudi, Laz) burada perdeye girer. Bitişte hayalbaz hatalar için özür diler; Her ne kadar sürç-i lisan ettikse affola sözü söylenir ve gelecek oyunun yeri duyurulur.

Orta oyunu

Orta oyuncusu usta-çırak ilişkisiyle kollarda yetişir ve pazat adlı diplomayı alınca sahneye çıkar. Oyun alanında giysilerin durduğu sandık (pusat) odası, oyuncuların girdiği kapı, çalgıcıların yeri ve dükkân gibi bölümler vardır. Dört bölüm şöyle ilerler: Girişte Pişekâr elinde pastav (tahta maşa) ile meydana gelir, seyirciyi selamlar ve zurnacıyla konuşarak oyunu başlatır. Muhavere, arzbar ve tekerleme alt bölümlerinden oluşur: Arzbarda Kavuklu ile Pişekâr tanıdık çıkar, tekerlemede Kavuklu başından geçmiş gibi anlattığı olağanüstü olayın rüya olduğu anlaşılır. Fasıl asıl konudur; bitişte kusurlar için özür dilenir. Kavuklu ile Pişekâr söz ustalığında yarıştığı için oyuna meydan-ı sühan yani söz meydanı denir.

Orta oyunu tipleri

Pişekâr oyunu yöneten kurnaz akıldır; Kavuklu, güldürünün yükünü taşıyan baş komiktir. Zenne, iki baş tiple akrabalık ya da sevda bağıyla ilişkilenen kadın tipidir. Bayram Ağa adıyla anılan Arnavut, celeplik yapan öfkeli ama dürüst sempatik tiptir; Yahudi elinde Tevrat'la gezen cimri eskicidir; Rumelili pehlivanlıkla övünen ama hep yenilen muhacirdir; Kayserili kurnaz esnaftır; Matiz (sarhoş) nara atarak girer ve herkesi affedip yalnızca Kavuklu'yu kovalar.

Meddah, kukla, köy seyirlik

Meddah tek kişilik anlatı tiyatrosudur; sanatçı bir sandalyede oturur, mendil ve baston yardımıyla sayısız karakterin taklidini doğaçlama yapar. Anlatı Hak dostum hak kalıbıyla açılır; senaryo bölümünde hüner sergilenir ve bitişte sürç-i lisan için özür dilenip kıssadan hisse verilir. Kuklada baş tipler uşak İbiş (asıl adı Sadık) ile efendisi zengin İhtiyar'dır; Türk geleneğinde el kuklası (kol korçak) ile ipli kukla (çadır hayal) yaygındır ve oynatıcılara kuklabaz, suretbaz denir. Köy seyirlik oyunları, tören kökenli doğaçlama köy temsilleridir.

Önemli notlar

• Karagöz oyunları eski (Kanlı Kavak, Hamam, Kanlı Nigâr) ve yeni (Aşçılık, Eczane) diye ikiye ayrılır; adlar fasıl konusundan gelir.
• Karagöz ile orta oyunu tekerlemeleri, seyirciyle bağı güçlendirmek için gerek duyulan yerde söylenir.

Akılda tutma ipuçları

• İki oyunun akış şemasını tek cümleyle tutabilirsin: Selam (giriş), atışma (muhavere), hikâye (fasıl), özür (bitiş).
• Baş tipleri araçlarla kodlayabilirsin: Hacivat gazel okur, Pişekâr pastav taşır, meddah mendil sallar, İbiş efendisini oyalar.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Geleneksel Türk tiyatrosunun kollarını ve modern tiyatrodan farklarını açıklama
• Karagöz ile orta oyununun dört bölümünü verilen parçada tanıma
• İki oyunun tiplerini ve teknik terimlerini (tasvir, göstermelik, pastav, meydan-ı sühan) bilme