Batı Kaynaklı Nazım Şekilleri
Okuma süresi yaklaşık 5 dakika
Batı etkisindeki Türk şiirine İtalyan ve Fransız yollarından beş şekil girmiştir: iki dörtlük + iki üçlükten kurulan sone; üçlükler zinciri ve tek dizeyle biten terza-rima; 2+4+4 düzeninde on dizelik triyole; üç uzun bent ve kısa "sunu" bendiyle biten balat; sekiz dizelik ottova rima. Sone ve terza-rima Servetifünun döneminde kullanılmaya başlanmıştır.
Sone
İtalyan edebiyatında doğmuş, Fransız şiiri üzerinden bize geçmiştir. İki dörtlük ve iki üçlükten (4/4/3/3) oluşur; Servetifünun şairlerinin sevdiği şekildir.
Terza-rima
Üçlü bentler ve sondaki tek dizeyle (3/3/3/…/1) kurulur; örüşük uyakla zincirlenir. Dünya edebiyatındaki anıt örneği Dante'nin İlahi Komedya'sıdır.
Triyole
On dizedir; 2/4/4 biçiminde kurulur. Baştaki ikiliğin birinci dizesi ilk dörtlüğün, ikinci dizesi ikinci dörtlüğün sonunda yinelenir.
Balat
Efsane ve masalsı konulara elverişlidir. Üç uzun bent ile Tanrı'ya, prense ya da beye seslenen kısa "sunu" bendinden oluşur; bentlerin son dizesi nakarat gibi tekrarlanır.
Ottova rima
Sekiz dizelik bentlerle kurulan şekildir. Türk edebiyatındaki ilk örneği Ethem Pertev Paşa'nın çevirisiyle (Tıfl-ı Nâim) anılır; en önemli örneği Abdülhak Hamit Tarhan'ın Makber'idir.
Sayı şifreleri
Sone 4+4+3+3, terza-rima 3+3+…+1, triyole 2+4+4, ottova rima ise 8 dizelik bentlerle kurulur. Balatı sayıdan çok, üç uzun bendi, sunu bendi ve nakaratlı bitişleriyle tanımalısın.
Önemli notlar
- Sone ve terza-rima edebiyatımıza Servetifünun döneminde girmiştir.
- Serbest nazım da Batı etkisindeki şekiller arasında sayılır.
Akılda tutma ipuçları
- Soneyi, iki dörtlükten iki üçlüğe inen 4-4-3-3 basamaklarıyla hatırlayabilirsin.
- Terza-rimanın adında "üç" saklıdır; şekil üçlü bentlerle ilerler.
- Ottova rimayı, İtalyancada sekiz anlamına gelen "otto" sözcüğünden yola çıkarak sekiz dizeli bentleriyle hatırlayabilirsin.
ÖSYM uyarıları
- Triyolenin tekrar eden dizeleri "nakarat" diye sorulunca balatla karıştırılır; balatta nakarat bent SONLARINDADIR, triyolede baştaki ikilik dörtlük sonlarına dağılır.
- Makber'in şekli (ottova rima) doğrudan bilgi sorusu olarak gelmiştir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Bent düzeninden (4/4/3/3, 3/3/3/1, 2/4/4, 8) şekli tanıma
- Şekillerin edebiyatımıza giriş dönemini bilme
- Balat ve sunu bendinin işlevini ayırt etme
Kendini sına
İki dörtlük + iki üçlük hangi şekil?
Sone (4/4/3/3), Servetifünun'da girdi.
Üçlükler + sondaki tek dize?
Terza-rima; İlahi Komedya bu şekildedir.
2/4/4 düzeninde 10 dize?
Triyole.
Üç uzun bent + kısa sunu bendi?
Balat; bent sonları nakaratlıdır.
Makber hangi nazım şekliyle yazılmıştır?
Ottova rima (8 dizeli bentler).
Konuyla ilgili eserler
- MakberAbdülhak Hâmit Tarhan